اشعه های UVA و UVB هر دو از انواع پرتو فرابنفش خورشید هستند، اما اثر یکسانی بر پوست ندارند. اشعه UVA به لایه های عمیق تر پوست نفوذ می کند و بیشتر با پیری زودرس، چین و چروک و تغییرات رنگدانه ای ارتباط دارد. اشعه UVB عمدتا روی لایه های سطحی پوست اثر می گذارد و عامل اصلی آفتاب سوختگی است. هر دو نوع اشعه می توانند به سلول های پوست آسیب برسانند و خطر ابتلا به سرطان پوست را افزایش دهند. برای محافظت بهتر، استفاده از ضدآفتاب با طیف گسترده، SPF 30 یا بالاتر و مقاومت در برابر آب در کنار لباس مناسب و سایه توصیه می شود.
نور خورشید فقط عامل برنزه شدن یا قرمزی پوست نیست؛ بخشی از آن می تواند به سلول های پوست آسیب برساند، حتی زمانی که فرد متوجه اثر فوری آن نمی شود. شناخت تفاوت اشعه UVA و UVB کمک می کند هنگام انتخاب ضدآفتاب و برنامه ریزی برای حضور در فضای باز، تصمیم دقیق تری بگیریم. مجله زیبا زیست در این راهنما تفاوت این دو پرتو، اثر آنها بر پوست و روش های محافظت در برابرشان را بررسی می کند.
اشعه UVA و UVB چه هستند؟
UVA و UVB دو محدوده از پرتوهای فرابنفش یا Ultraviolet هستند که از خورشید به سطح زمین می رسند. این پرتوها با چشم دیده نمی شوند و طول موج آنها از نور مرئی کوتاه تر است. تفاوت اصلی آنها به طول موج، میزان نفوذ در پوست و نوع آسیب هایی مربوط می شود که می توانند ایجاد کنند.
طول موج اشعه UVA تقریبا بین 315 تا 400 نانومتر و طول موج UVB حدود 280 تا 315 نانومتر است. بخش عمده پرتوهای فرابنفشی که به سطح زمین می رسند از نوع UVA هستند؛ با این حال، سهم کمتر UVB به معنای بی خطر بودن آن نیست. هر دو نوع می توانند به پوست آسیب برسانند.
تفاوت اصلی اشعه UVA و UVB در چیست؟
مهم ترین تفاوت این دو پرتو، عمق نفوذ و نوع اثر غالب آنها بر پوست است. UVA بیشتر به دلیل نفوذ عمیق تر و نقش آن در پیری ناشی از نور خورشید شناخته می شود؛ در مقابل، UVB عامل اصلی آفتاب سوختگی است. البته این تقسیم بندی مطلق نیست: هر دو می توانند در آسیب سلولی، تغییرات رنگ پوست و افزایش خطر سرطان پوست نقش داشته باشند.
| ویژگی | اشعه UVA | اشعه UVB |
|---|---|---|
| طول موج تقریبی | 315 تا 400 نانومتر | 280 تا 315 نانومتر |
| عمق نفوذ در پوست | عمیق تر و تا لایه درم | بیشتر در لایه های سطحی پوست |
| اثر شناخته شده | پیری زودرس، چین و چروک و تغییرات رنگدانه ای | قرمزی پوست و آفتاب سوختگی |
| ارتباط با سرطان پوست | دارد | دارد |
| عبور از شیشه معمولی | بخش قابل توجهی می تواند عبور کند | بیشتر آن توسط شیشه معمولی مسدود می شود |
| اهمیت در انتخاب ضدآفتاب | محافظت طیف گسترده در برابر UVA ضروری است | SPF شاخص مهمی برای سنجش محافظت در برابر آفتاب سوختگی است |
اشعه UVA چه تاثیری بر پوست دارد؟
اشعه UVA طول موج بلندتری دارد و می تواند به لایه های عمیق تر پوست نفوذ کند. قرار گرفتن مکرر در معرض این پرتو، به ویژه بدون محافظت کافی، با آسیب های تجمعی پوست ارتباط دارد. ممکن است این آسیب ها بلافاصله به شکل قرمزی یا درد دیده نشوند، اما در گذر زمان ظاهر و سلامت پوست را تحت تاثیر قرار دهند.
پیری زودرس و ایجاد چین و چروک
قرار گرفتن طولانی مدت در معرض UVA می تواند به ساختارهای پشتیبان پوست، از جمله کلاژن و الاستین، آسیب برساند. این فرایند که پیری ناشی از نور خورشید نامیده می شود، ممکن است به افزایش چین و چروک، کاهش انعطاف پذیری و ایجاد لکه های ناشی از آفتاب منجر شود. میزان آسیب به عواملی مانند مدت و شدت مواجهه، نوع پوست و عادت های محافظتی بستگی دارد.
تغییر رنگ پوست و ایجاد لکه
UVA در ایجاد و تشدید برخی تغییرات رنگدانه ای نقش دارد. تیره شدن پوست پس از مواجهه با نور فرابنفش، نشانه ای از پاسخ پوست به این تابش است و نباید آن را معادل برخورداری از محافظت کامل در برابر آفتاب دانست. افرادی که مستعد لک یا ملاسما هستند، ممکن است با مواجهه مکرر با نور خورشید با تشدید تغییرات رنگ پوست روبه رو شوند.
عبور از شیشه
بخشی از پرتوهای UVA می تواند از شیشه معمولی پنجره عبور کند. بنابراین قرار گرفتن طولانی مدت کنار پنجره یا رانندگی در ساعات روشن روز نیز ممکن است به مواجهه با این پرتو منجر شود. میزان عبور به نوع شیشه، ضخامت و پوشش های محافظ آن بستگی دارد. شیشه های مخصوص محافظت در برابر اشعه فرابنفش می توانند میزان عبور را کاهش دهند.
اشعه UVB چه تاثیری بر پوست دارد؟
اشعه UVB طول موج کوتاه تری دارد و بخش عمده اثر آن در لایه های سطحی پوست دیده می شود. این پرتو از عوامل اصلی آفتاب سوختگی است و شدت آن با عواملی مانند ساعت روز، فصل، موقعیت جغرافیایی، ارتفاع و شرایط جوی تغییر می کند.
آفتاب سوختگی و التهاب
قرمزی، احساس گرما، درد و حساس شدن پوست از نشانه های معمول آفتاب سوختگی هستند. در موارد شدید ممکن است تاول نیز ایجاد شود. شدت واکنش به مقدار تابش و ویژگی های فردی بستگی دارد و پوست های روشن معمولا سریع تر دچار سوختگی می شوند؛ با این حال، پوست های تیره نیز از آسیب ناشی از اشعه فرابنفش مصون نیستند.
آسیب سلولی و خطر سرطان پوست
UVB می تواند به DNA سلول های پوست آسیب برساند. اگر آسیب ها ترمیم نشوند یا تغییرات ژنتیکی در سلول ها باقی بمانند، احتمال شکل گیری برخی سرطان های پوست افزایش می یابد. این خطر به یک بار آفتاب سوختگی محدود نیست و سابقه مواجهه با پرتوهای فرابنفش در طول زندگی اهمیت دارد.
نقش در تولید ویتامین D
اشعه UVB در فرایند ساخت ویتامین D در پوست نقش دارد. با این حال، مقدار مورد نیاز برای تولید ویتامین D به عوامل متعددی از جمله رنگ پوست، سن، محل زندگی، فصل، پوشش بدن و وضعیت تغذیه بستگی دارد. قرار گرفتن عمدی و بدون محافظت در معرض آفتاب برای تامین ویتامین D، راهکار مناسبی برای همه افراد نیست. در صورت نگرانی درباره کمبود این ویتامین، بهتر است درباره ارزیابی و روش مناسب تامین آن با پزشک مشورت شود.
آیا اشعه UVA یا UVB خطرناک تر است؟
نمی توان یکی از این دو پرتو را در همه شرایط خطرناک تر دانست. UVA بیشتر با آسیب های تجمعی، پیری ناشی از نور خورشید و تغییرات رنگدانه ای ارتباط دارد؛ UVB نیز عامل اصلی آفتاب سوختگی و یکی از عوامل مهم آسیب سلولی است. هر دو در افزایش خطر سرطان پوست نقش دارند و اثر نهایی آنها به میزان مواجهه، مدت زمان، نوع پوست و عوامل فردی بستگی دارد.
به همین دلیل، انتخاب ضدآفتابی که فقط در برابر یکی از این دو نوع پرتو محافظت ایجاد کند کافی نیست. محصولی با برچسب «طیف گسترده» یا Broad Spectrum انتخاب مناسب تری است، زیرا برای محافظت در برابر هر دو محدوده UVA و UVB طراحی شده است.
تفاوت UVA و UVB در روزهای ابری و فصل های مختلف
ابری بودن هوا به معنای حذف کامل پرتوهای فرابنفش نیست. بخشی از این پرتوها می توانند از میان ابرها عبور کنند و میزان تابش به نوع و تراکم ابرها وابسته است. همچنین، شدت UVB معمولا در میانه روز و ماه های گرم سال بیشتر می شود؛ در حالی که UVA در طول روز و فصل های مختلف می تواند حضور قابل توجهی داشته باشد.
ارتفاع از سطح دریا، عرض جغرافیایی، بازتاب نور از سطح هایی مانند برف و شن و مدت حضور در فضای باز نیز بر میزان مواجهه اثر می گذارند. بنابراین بهتر است محافظت از پوست تنها به روزهای گرم، سفر به ساحل یا زمانی که آفتاب مستقیما احساس می شود محدود نشود. بررسی شاخص UV منطقه می تواند برای تصمیم گیری درباره اقدامات محافظتی مفید باشد.
چطور از پوست در برابر UVA و UVB محافظت کنیم؟
محافظت موثر فقط به استفاده از ضدآفتاب وابسته نیست. ترکیب ضدآفتاب مناسب با لباس پوشیده، سایه و محدود کردن مواجهه در ساعات پرتابش، راهکار کامل تری برای کاهش آسیب های ناشی از اشعه فرابنفش است.
ضدآفتاب طیف گسترده انتخاب کنید
هنگام خرید ضدآفتاب، به دنبال محصولی باشید که روی برچسب آن عبارت Broad Spectrum درج شده باشد و SPF آن دست کم 30 باشد. مقاومت در برابر آب نیز برای فعالیت هایی مانند شنا یا تعریق زیاد اهمیت دارد؛ البته هیچ ضدآفتابی کاملا مانع عبور همه پرتوهای فرابنفش نمی شود.
ضدآفتاب را به مقدار کافی و به شکل صحیح استفاده کنید
ضدآفتاب باید روی تمام بخش های در معرض نور، از جمله صورت، گوش ها، گردن و پشت دست ها استفاده شود. برای بیرون رفتن، زمان مصرف را مطابق دستور درج شده روی محصول تنظیم کنید. در فضای باز معمولا باید حدود هر دو ساعت ضدآفتاب را تجدید کرد و پس از شنا، تعریق زیاد یا خشک کردن پوست با حوله نیز طبق دستور محصول آن را دوباره به کار برد.
از لباس، کلاه و عینک مناسب کمک بگیرید
لباس های پوشیده با بافت متراکم، کلاه لبه دار و عینک آفتابی دارای محافظت در برابر UVA و UVB می توانند میزان مواجهه را کاهش دهند. برای عینک، برچسب هایی مانند UV400 یا محافظت 100 درصدی در برابر اشعه فرابنفش را بررسی کنید. صرف تیره بودن شیشه عینک تضمین نمی کند که محافظت کافی داشته باشد.
در ساعات پرتابش از سایه استفاده کنید
در ساعات میانی روز که تابش فرابنفش می تواند شدیدتر باشد، تا حد امکان زمان حضور مستقیم در آفتاب را کاهش دهید. استفاده از سایه به تنهایی کافی نیست، زیرا پرتوهای بازتاب شده از سطح های اطراف نیز ممکن است به پوست برسند. بهتر است سایه را با لباس مناسب و ضدآفتاب ترکیب کنید.
SPF چه ارتباطی با اشعه UVA و UVB دارد؟
SPF یا Sun Protection Factor شاخصی برای سنجش میزان محافظت ضدآفتاب در برابر آفتاب سوختگی است و عمدتا به محافظت در برابر UVB مربوط می شود. عدد SPF به تنهایی میزان محافظت در برابر UVA را مشخص نمی کند. به همین دلیل، بهتر است علاوه بر SPF 30 یا بالاتر، به وجود عبارت طیف گسترده روی محصول توجه کنید.
افزایش عدد SPF به معنای مسدود شدن کامل پرتوهای فرابنفش نیست. عملکرد واقعی ضدآفتاب به نوع فرمول، مقدار مصرف، پوشش کامل پوست و تجدید به موقع آن بستگی دارد. حتی ضدآفتاب با SPF بالا نیز جایگزین سایه، لباس محافظ و عینک مناسب نیست.
آیا UVA و UVB به چشم هم آسیب می رسانند؟
پرتوهای فرابنفش می توانند به ساختارهای چشم و بافت های اطراف آن آسیب برسانند. محافظت از چشم فقط در تابستان اهمیت ندارد و در محیط هایی با بازتاب شدید نور، مانند برف یا سطح آب، توجه بیشتری می طلبد. استفاده از عینک آفتابی دارای محافظت معتبر در برابر UVA و UVB و کلاه لبه دار، به کاهش مواجهه کمک می کند.
جمع بندی
تفاوت اشعه UVA و UVB بیشتر به طول موج، عمق نفوذ و اثر غالب آنها بر پوست مربوط می شود. UVA عمیق تر نفوذ می کند و در پیری زودرس و تغییرات رنگدانه ای نقش دارد؛ UVB بیشتر در لایه های سطحی اثر می گذارد و عامل اصلی آفتاب سوختگی است. با این حال، هر دو می توانند موجب آسیب سلولی شوند و خطر سرطان پوست را افزایش دهند.
برای محافظت روزمره، ضدآفتاب طیف گسترده با SPF 30 یا بالاتر را انتخاب کنید و استفاده از آن را با لباس مناسب، عینک آفتابی، کلاه و سایه همراه کنید. اگر تغییر پوستی تازه، زخمی که بهبود نمی یابد یا خال در حال تغییر مشاهده کردید، ارزیابی پزشک متخصص پوست اهمیت دارد.